اگر مدتی است قرص امپرازول، پنتوپرازول یا ازومپرازول مصرف می‌کنید و شنیده‌اید که این داروها استخوان را ضعیف می‌کنند، پاسخ کوتاه این است: مصرف طولانی‌مدت این داروها با افزایش اندک خطر شکستگی همراه دیده شده، اما این ارتباط ثابت‌شده «علت و معلولی» نیست و برای بیشتر افراد دلیلی برای قطع خودسرانه دارو وجود ندارد.
دارویی که لازم است، نباید بدون مشورت پزشک قطع شود. هدف این مقاله این است که بدانید چه کسانی بیشتر در معرض نگرانی‌اند و چه کار عملی می‌توان کرد. مطالب این صفحه عمومی است و جایگزین ویزیت نیست.
فهرست مطالب
کدام داروها مهارکننده اسید معده‌اند؟
دو گروه اصلی وجود دارد:
- مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI): امپرازول، پنتوپرازول، ازومپرازول، لانسوپرازول و رابپرازول. این‌ها قوی‌ترین داروهای کاهنده اسید هستند و برای ریفلاکس، زخم معده و محافظت معده در مصرف بعضی داروها استفاده می‌شوند.
- مهارکننده‌های گیرنده H2: مثل فاموتیدین. اثرشان ملایم‌تر است.
آنتی‌اسیدهای معمولی گروه جداگانه‌ای هستند و بحث این مقاله بیشتر درباره گروه اول است.
پوکی استخوان چیست؟
در پوکی استخوان (استئوپروز) تراکم و استحکام استخوان کم می‌شود و احتمال شکستگی، به‌ویژه در لگن، مچ دست و ستون مهره‌ها، بالا می‌رود. سن بالا، یائسگی، سابقه خانوادگی، کمبود ویتامین D، سیگار و مصرف طولانی کورتون از عوامل شناخته‌شده آن هستند.
یافته‌های پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
- در مرورهای سیستماتیک مطالعات مشاهده‌ای، مصرف PPI با افزایش اندک تا متوسط خطر شکستگی لگن، ستون مهره و هر محل دیگر همراه بوده است. در یک مرور، خطر شکستگی لگن حدود ۲۶ تا ۳۰ درصد بیشتر برآورد شد.
- در همان بررسی‌ها، داروهای گروه H2 ارتباط معناداری با شکستگی لگن نشان ندادند.
- سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۲۰۱۰ هشدار داد که خطر بیشتر به افراد بالای ۵۰ سال، مصرف دوز بالا یا مصرف بیش از یک سال مربوط است. بعدها اعلام کرد که برای PPIهای بدون نسخه که کوتاه‌مدت و با دوز کم مصرف می‌شوند، خطر شکستگی بعید است.
- در چند مطالعه‌ای که FDA بررسی کرد، ارتباط ثابتی میان مصرف طولانی PPI و کاهش تراکم استخوان دیده نشد.
چرا نمی‌توان با قطعیت گفت دارو علت است؟
این مطالعات «مشاهده‌ای» هستند. کسی که سال‌ها PPI می‌خورد معمولاً مسن‌تر است، بیماری‌های دیگری دارد و داروهای دیگری هم مصرف می‌کند. همه این عوامل خودشان خطر شکستگی را بالا می‌برند و جدا کردنشان دشوار است. سازمان دارویی بریتانیا نیز تأکید کرده که مطالعات از نظر تعدیل این عوامل متفاوت‌اند. درباره سازوکار هم فرضیه‌هایی (مثل اثر کاهش اسید معده بر جذب کلسیم) مطرح شده، اما این فرضیه‌ها هنوز قطعی نیستند.
راهنماهای بالینی چه توصیه‌ای دارند؟
بر اساس راهنمای ۲۰۲۲ کالج گوارش آمریکا (ACG) برای ریفلاکس، فواید مصرف بلندمدت PPI در بیماران دارای اندیکاسیون از خطرات احتمالی بیشتر است، هرچند امکان وجود عوارض گزارش‌شده در مطالعات مشاهده‌ای کاملاً رد نمی‌شود. همین راهنما می‌گوید:
- در افراد بدون عامل خطر پوکی استخوان، لازم نیست مصرف کلسیم و ویتامین D را بیشتر از حد معمول کرد و سنجش روتین تراکم استخوان ضروری نیست.
- بیمارانی که از قبل پوکی استخوان دارند، در صورت نیاز می‌توانند PPI را ادامه دهند.
بر اساس توصیه‌های انجمن گوارش آمریکا (AGA)، مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت باید کمترین دوز مؤثر را بگیرند و نیاز به دارو هر از چندگاهی بازبینی شود.
چه کسانی بیشتر باید مراقب باشند؟
با پزشک خود درباره سلامت استخوان صحبت کنید، اگر مصرف PPI را با یکی از این شرایط دارید:
- سن بالای ۵۰ سال، به‌ویژه خانم‌های یائسه
- سابقه شکستگی با ضربه کم یا تشخیص قبلی پوکی استخوان
- مصرف طولانی داروهای کورتونی
- کمبود شناخته‌شده ویتامین D، یا سابقه خانوادگی شکستگی لگن
- سیگار، مصرف زیاد الکل یا وزن بسیار کم
چه کارهایی عملی و مفید است؟
- دارو را خودسرانه قطع نکنید. در بیماری‌هایی مثل ازوفاژیت شدید، مری بارت یا زخم، قطع دارو می‌تواند خطرناک‌تر از عارضه احتمالی آن باشد. قطع ناگهانی گاهی ریفلاکس معده یا ریفلاکس برگشتی ایجاد می‌کند.
- از پزشک بپرسید هنوز به دارو نیاز دارید یا نه. در ریفلاکس بدون عارضه، اغلب می‌توان پس از بهبود علائم، دوز را کم کرد یا دارو را به‌صورت «در صورت نیاز» مصرف کرد.
- کمترین دوز مؤثر و کوتاه‌ترین مدت لازم را هدف بگیرید.
- سبک زندگی را اصلاح کنید: ورزش‌های تحمل‌وزن (مثل پیاده‌روی)، ترک سیگار، دریافت کافی کلسیم از غذا و نور آفتاب یا مکمل ویتامین D در صورت نیاز.
- مکمل را خودسرانه شروع نکنید. نیاز به کلسیم و ویتامین D و نوع مناسب آن را پزشک تعیین کند.
- در صورت وجود عوامل خطر، پزشک ممکن است سنجش تراکم استخوان (BMD) را پیشنهاد دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- درد ناگهانی و شدید کمر یا کاهش قد
- شکستگی با ضربه‌ای که معمولاً نباید باعث شکستگی شود
- ادامه علائم ریفلاکس با وجود مصرف دارو
- بروز علائم هشدار مثل مشکل در بلع، استفراغ مداوم، کاهش وزن بی‌دلیل، مدفوع سیاه یا خون‌ریزی گوارشی، که نیاز به ارزیابی دقیق (و گاهی آندوسکوپی) دارند
سوالات متداول
آیا با مصرف پنتوپرازول حتماً پوکی استخوان می‌گیرم؟
خیر. خطر کمی بالاتر گزارش شده، اما بیشتر در مصرف طولانی‌مدت، دوز بالا و افراد مسن. بسیاری از مصرف‌کنندگان هیچ مشکل استخوانی پیدا نمی‌کنند.
فاموتیدین از امپرازول برای استخوان بی‌خطرتر است؟
در مطالعات بررسی‌شده، داروهای گروه H2 ارتباط معناداری با شکستگی لگن نداشتند. اما انتخاب دارو باید بر اساس بیماری شما باشد، نه فقط نگرانی استخوانی، چون قدرت درمانی‌شان یکسان نیست.
مصرف کوتاه‌مدت چطور؟
FDA گزارش کرده که برای مصرف کوتاه‌مدت و کم‌دوز، خطر شکستگی بعید است.
آیا باید حتماً تراکم استخوان بگیرم؟
راهنماها غربالگری روتین را فقط به‌دلیل مصرف PPI توصیه نمی‌کنند؛ اما اگر عوامل خطر دیگر دارید، تصمیم با پزشک شماست.
جمع‌بندی
شواهد موجود نشان می‌دهد مصرف طولانی‌مدت داروهای مهارکننده پمپ پروتون می‌تواند با افزایش اندک خطر شکستگی همراه باشد، ولی ارتباط علت و معلولی قطعی نیست و فواید دارو در بیماران دارای اندیکاسیون معمولاً بیشتر است. بهترین کار، بازبینی منظم نیاز به دارو با پزشک و رعایت اصول سلامت استخوان است.
اگر مدت‌هاست داروی کاهنده اسید مصرف می‌کنید یا درباره ادامه یا کم‌کردن آن تردید دارید، می‌توانید برای ارزیابی با دکتر حسین ضیائی، فوق‌تخصص گوارش و کبد، مشورت کنید تا با توجه به شرایط شما درباره نیاز به دارو و دوز مناسب تصمیم‌گیری شود.
