فهرست مطالب
آلکالین فسفاتاز (ALP) چیست؟
آلکالین فسفاتاز به انگلیسی (alkaline phosphatase) یا ALP آنزیمی است که عمدتاً در کبد، مجاری صفراوی و استخوانها تولید میشود. مقدار کمی از این آنزیم نیز در روده، جفت و کلیهها وجود دارد. به همین علت، افزایش ALP به تنهایی به معنی بیماری کبدی نیست و باید منشأ آن مشخص شود.
مهمترین علل افزایش آلکالین فسفاتاز
به طور کلی، علل افزایش افزایش آنزیم آلکالین فسفاتاز به چهار گروه اصلی تقسیم میشوند:
- بیماریهای کبد و مجاری صفراوی
- بیماریهای استخوانی
- علل فیزیولوژیک و طبیعی
- سرطانها و بیماریهای نفوذی
1. بیماریهای کبدی و صفراوی؛ شایعترین علت افزایش ALP
مهمترین علت افزایش آلکالین فسفاتاز در بزرگسالان، اختلالات کبد و مجاری صفراوی است.
الف) انسداد مجاری صفراوی
در موارد زیر ALP معمولاً چندین برابر حد طبیعی افزایش مییابد:
- سنگ مجرای صفراوی
- تنگی مجاری صفراوی
- تومور سر پانکراس
- سرطان مجاری صفراوی
- آمپولاری کارسینوما
در انسداد صفراوی، آنزیم آلکالین فسفاتاز معمولاً بیش از 4 برابر حد طبیعی افزایش پیدا میکند.
ب) بیماریهای کلستاتیک کبد
مهمترین آنها عبارتاند از:
- کلانژیت صفراوی اولیه (PBC)
- کلانژیت اسکلروزان اولیه (PSC)
- آسیب کبدی ناشی از داروها
- کلستاز بارداری
- هپاتیت الکلی شدید
2. بیماریهای استخوانی
بعد از کبد، استخوان دومین منبع مهم افزایش آنزیم آلکالین فسفاتاز است.
بیماری پاژه استخوان
یکی از کلاسیکترین علل افزایش ALP محسوب میشود. در این بیماری، بازسازی استخوان به شدت افزایش مییابد و گاهی ALP تنها یافته غیرطبیعی آزمایش است.
- سایر بیماریهای استخوانی
- استئومالاسی (نرمی استخوان)
- کمبود ویتامین D
- هیپرپاراتیروئیدیسم
- شکستگیهای در حال ترمیم
- متاستاز استخوانی
- استئوسارکوما
3. سرطانها
افزایش آنزیم آلکالین فسفاتاز گاهی میتواند نشانه یک بدخیمی باشد.
سرطانهایی که بیشتر باعث افزایش ALP میشوند:
- سرطان مجاری صفراوی
- سرطان پانکراس
- سرطان کبد
- متاستاز کبدی
- متاستاز استخوانی
- لنفومها
مطالعات جدید نشان دادهاند که در بیماران با افزایش ایزوله ALP، بدخیمیها یکی از علل مهم محسوب میشوند.
4. افزایش طبیعی و فیزیولوژیک ALP
در برخی شرایط، بالا بودن ALP طبیعی است:
دوران کودکی و نوجوانی
به دلیل رشد سریع استخوانها، سطح ALP به طور طبیعی بالاتر از بزرگسالان است.
بارداری
در سه ماهه سوم بارداری، جفت مقدار قابل توجهی آنزیم آلکالین فسفاتاز تولید میکند و افزایش این آنزیم طبیعی محسوب میشود.
5. بیماریهای نفوذی کبد
برخی بیماریها بدون ایجاد انسداد صفراوی میتوانند آنزیم آلکالین فسفاتاز را بالا ببرند:
- سارکوئیدوز
- آمیلوئیدوز
- سل کبدی
- متاستازهای کبدی
- لنفوم
6. بیماریهای عفونی و التهابی
افزایش ALP در موارد زیر نیز دیده میشود:
- سپسیس همراه با کلستاز
- عفونتهای داخل شکمی
- استئومیلیت
- عفونتهای فرصتطلب در بیماران مبتلا به HIV
داروهایی که باعث افزایش آنزیم آلکالین فسفاتاز میشوند
برخی داروها میتوانند موجب کلستاز یا آسیب کبدی شوند، از جمله:
- آموکسیسیلین-کلاولانات
- استروژنها
- استروئیدهای آنابولیک
- فنیتوئین
- کاربامازپین
- کلرپرومازین
اگر ALP بالا باشد، پزشک چه آزمایشهایی درخواست میکند؟
اولین سؤال این است:
آیا منشأ آنزیم آلکالین فسفاتاز از کبد است یا استخوان؟
برای پاسخ به این سؤال معمولاً این آزمایشها درخواست میشوند:
- GGT
- 5′-Nucleotidase
- ALP Isoenzymes
اگر GGT نیز بالا باشد، منشأ افزایش آنزیم alkaline phosphatase اغلب کبدی است. اما اگر GGT طبیعی باشد، باید به بیماریهای استخوانی بیشتر فکر کرد.
آیا بالا بودن ALP همیشه خطرناک است؟
خیر. افزایش خفیف ALP همیشه به معنی بیماری جدی نیست و ممکن است در موارد زیر دیده شود:
- بارداری
- نوجوانان در حال رشد
- افزایش گذرای ALP
- برخی افراد سالم
اما افزایش قابل توجه ALP، بهویژه بیش از 3 تا 4 برابر حد طبیعی، نیازمند بررسی دقیق از نظر بیماریهای کبدی، صفراوی یا استخوانی است.
جمعبندی
مهمترین علل افزایش آلکالین فسفاتاز عبارتاند از:
- انسداد مجاری صفراوی
- کلانژیت صفراوی اولیه (PBC)
- کلانژیت اسکلروزان اولیه (PSC)
- بیماری پاژه استخوان
- کمبود ویتامین D و استئومالاسی
- متاستاز استخوانی و کبدی
- سرطانهای کبد، پانکراس و مجاری صفراوی
- بارداری و رشد استخوان در کودکان
- برخی داروها و بیماریهای التهابی
بنابراین، تفسیر آنزیم آلکالین فسفاتاز باید همیشه همراه با سایر آزمایشهای کبدی، GGT و شرایط بالینی بیمار انجام شود تا منشأ اصلی افزایش آن به درستی مشخص گردد.
دکتر حسین ضیائی، فوق تخصص بیماریهای گوارش، کبد و آندوسکوپی و دارای بورد فوق تخصصی گوارش و کبد بزرگسالان، از پزشکان فعال در زمینه تشخیص و درمان بیماریهای کبدی و اختلالات مجاری صفراوی است. افزایش آنزیم آلکالین فسفاتاز (ALP) یکی از مهمترین یافتههای آزمایشگاهی در بیماریهای کبد، مجاری صفراوی و برخی بیماریهای استخوانی محسوب میشود که نیازمند ارزیابی دقیق و تخصصی است. دکتر حسین ضیائی با بهرهگیری از دانش روز و روشهای تشخیصی پیشرفته از جمله آندوسکوپی، کولونوسکوپی، فیبرواسکن کبد و بررسیهای تخصصی آزمایشگاهی، به تشخیص علت افزایش آنزیمهای کبدی و ارائه بهترین راهکار درمانی برای بیماران کمک میکند.
