ERCP (ای‌آرسی‌پی، کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگرید آندوسکوپیک) روشی است که در آن با یک آندوسکوپ مخصوص از راه دهان وارد دوازدهه می‌شوند و از محل ورود مجرای صفرا و مجرای پانکراس، رنگ حاجب را به این مجاری تزریق می‌کنند و با اشعه ایکس از آن‌ها تصویر می‌گیرند. امروز ERCP بیشتر به‌عنوان یک روش درمانی استفاده می‌شود: مثلاً برای خارج کردن سنگ مجرای صفرا یا باز کردن انسداد با گذاشتن استنت. برای صرفاً تشخیص، معمولاً از روش‌های غیرتهاجمی‌تر مثل MRCP و اندوسونوگرافی استفاده می‌شود.
مطالب این صفحه عمومی است و جایگزین ویزیت نیست.
فهرست مطالب
ERCP چگونه انجام می‌شود؟
بیمار با آرام‌بخشی یا بیهوشی روی تخت قرار می‌گیرد. دئودنوسکوپ (آندوسکوپ کناب‌بین) تا دوازدهه پیش می‌رود، پاپیلای واتر پیدا می‌شود و با یک لوله بسیار نازک وارد مجرای صفرا یا پانکراس می‌شوند. سپس بر اساس نیاز، ابزارهای مختلف از کانال آندوسکوپ عبور داده می‌شود.
کاربردهای ERCP
در بیماری‌های مجاری صفراوی
- سنگ مجرای اصلی صفرا (کلدوکولیتیازیس): شایع‌ترین کاربرد. سنگ پس از باز کردن دهانه مجرا (اسفنکتروتومی) خارج می‌شود.
- کلانژیت (عفونت مجاری صفراوی): برداشتن انسداد و تخلیه صفرا درمان اصلی است.
- تنگی مجاری صفراوی: خوش‌خیم یا بدخیم (مثل ناشی از تومور پانکراس یا مجرای صفرا). با گشاد کردن یا گذاشتن استنت جریان صفرا برقرار می‌شود و گرفتن نمونه بافتی هم ممکن است.
- نشت صفرا: مثلاً بعد از جراحی کیسه صفرا. استنت گذاشته می‌شود تا نشت بسته شود.
- زردی انسدادی: وقتی علت انسداد مجرای صفرا باشد.
در بیماری‌های پانکراس
- پانکراتیت حاد ناشی از سنگ در صورت وجود انسداد یا عفونت مجاری صفراوی
- تنگی یا سنگ مجرای پانکراس در پانکراتیت مزمن
- نشت مجرای پانکراس
- تخلیه برخی کیست‌های کاذب پانکراس در موارد انتخاب‌شده
در ضایعات پاپیلای واتر
برداشتن آدنوم امپولاری (پاپیلکتومی آندوسکوپیک) و گذاشتن استنت پانکراس برای کاهش خطر پانکراتیت پس از آن، از کاربردهای تخصصی ERCP است.
چه زمانی ERCP لازم نیست؟
راهنمای انجمن آندوسکوپی گوارش آمریکا (ASGE) تأکید می‌کند که ERCP برای بررسی درد شکم با علت نامشخص، بدون یافته‌های عینی مثل زردی، آزمایش غیرطبیعی یا تصویربرداری مشکوک، توصیه نمی‌شود.
آمادگی برای ERCP
- ناشتا بودن طبق دستور تیم درمان
- اطلاع دادن به پزشک درباره داروها، به‌ویژه داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت، دیابت و آلرژی (از جمله آلرژی به ماده حاجب)
- انجام آزمایش‌ها و تصویربرداری‌هایی که پزشک تعیین می‌کند
- همراه داشتن یک نفر برای بازگشت، چون تا ساعاتی پس از آرام‌بخشی نباید رانندگی کرد
هیچ دارویی را بدون هماهنگی با پزشک قطع نکنید.
عوارض ERCP
ERCP یک روش مؤثر ولی نسبت به آندوسکوپی معمولی پرخطرتر است:
- پانکراتیت پس از ERCP: شایع‌ترین عارضه. معمولاً خفیف تا متوسط است ولی گاهی شدید می‌شود.
- خون‌ریزی به‌ویژه پس از اسفنکتروتومی
- سوراخ شدن (پرفوراسیون) دوازدهه یا مجاری
- عفونت مجاری صفراوی (کلانژیت)
- عوارض مربوط به آرام‌بخشی
برای کاهش خطر پانکراتیت، راهنمای انجمن اروپایی آندوسکوپی گوارش (ESGE) استفاده روتین از شیاف ضدالتهاب (ایندومتاسین یا دیکلوفناک) را در بیمارانی که منع مصرف ندارند توصیه می‌کند و در بیماران پرخطر گذاشتن استنت پانکراس را هم پیشنهاد می‌کند. انجام ERCP توسط پزشک پرتجربه خطر عوارض را کمتر می‌کند.
بعد از ERCP چه باید کرد؟
- چند ساعت تحت نظر بمانید و طبق دستور پزشک غذا و مایعات را شروع کنید.
- حس نفخ یا گلودرد خفیف طبیعی است.
- داروهای تجویزی را مطابق دستور مصرف کنید.
چه علائمی پس از ERCP هشدار است؟
- درد شدید و فزاینده شکم
- تب و لرز
- تهوع و استفراغ مداوم
- مدفوع سیاه یا استفراغ خونی
- زردی که بدتر می‌شود یا برمی‌گردد
در صورت بروز هر یک از این علائم، فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
سوالات متداول
آیا ERCP دردناک است؟
معمولاً با آرام‌بخشی یا بیهوشی انجام می‌شود و بیمار در حین کار دردی احساس نمی‌کند. ناراحتی خفیف پس از آن ممکن است.
تفاوت ERCP و MRCP چیست؟
MRCP نوعی MRI است که فقط تصویر می‌گیرد و هیچ ابزاری وارد بدن نمی‌شود. ERCP علاوه بر تصویربرداری، امکان درمان را هم دارد.
ERCP چقدر طول می‌کشد؟
مدت آن بستگی به نوع مشکل دارد. مدت دقیق را پزشک معالج پیش از انجام توضیح می‌دهد.
اگر ERCP موفق نباشد چه می‌شود؟
گزینه‌هایی مثل تخلیه صفرا از راه پوست (PTBD)، تخلیه با راهنمایی اندوسونوگرافی یا جراحی وجود دارد.
جمع‌بندی
ERCP ابزاری مهم برای درمان سنگ و انسداد مجاری صفراوی، عفونت صفراوی، نشت صفرا و برخی بیماری‌های پانکراس و پاپیلای واتر است. چون خطر عوارض دارد، باید فقط وقتی انجام شود که اندیکاسیون روشن وجود دارد و توسط پزشک مجرب انجام شود.
اگر زردی، درد مکرر بالای شکم، سنگ مجرای صفرا یا نتیجه تصویربرداری مشکوک دارید، می‌توانید برای تعیین نیاز به ERCP با دکتر حسین ضیائی، فوق‌تخصص گوارش و کبد، مشورت کنید.
